Maqolalar
Kim kimga kim bo‘ladi: o‘zbekcha qarindoshlik atamalari
Yangilangan: 2026-yil 6-oktabr
O‘zbek tilida qarindoshlik rus yoki ingliz tiliga qaraganda aniqroq ataladi. Ruscha «дядя» o‘zbekchada yo amaki, yo tog‘a bo‘ladi, amakivachcha esa xolavachchadan farq qiladi. Asosiy so‘zlarni ota-onadan qudagacha ko‘rib chiqamiz.
Ota-ona va ajdodlar
To‘g‘ri chiziq bo‘yicha har bir avlod shunday ataladi:
| Pusht | O‘zbekcha | Ruscha |
|---|---|---|
| 1 | Ota / Ona | Отец / Мать |
| 2 | Bobo / Buvi | Дед / Бабушка |
| 3 | Katta bobo / Katta buvi | Прадед / Прабабушка |
| 4 va undan keyin | 4-pusht bobo, 5-pusht bobo… | Прапрадед и далее |
Uzoq bo‘g‘inlar uchun so‘zlar oiladan oilaga farq qiladi: kimdir «Doda» deydi, kimdir boshqa so‘z ishlatadi. Bu tabiiy — muhimi, oilada bir-biringizni tushunsangiz bas.
Aka-uka va opa-singillar
Bu yerda yosh muhim: aka — katta, uka — kichik; opa — katta, singil — kichik. Yoshi noma’lum bo‘lsa, «aka-uka» va «opa-singil» deyiladi.
Amaki, amma, tog‘a va xola
| Kim | O‘zbekcha | Tomon |
|---|---|---|
| Otaning akasi yoki ukasi | Amaki | ota tomondan |
| Otaning opasi yoki singlisi | Amma | ota tomondan |
| Onaning akasi yoki ukasi | Tog‘a | ona tomondan |
| Onaning opasi yoki singlisi | Xola | ona tomondan |
Rus tilida to‘rttasi ham «дядя» yoki «тётя», shuning uchun oilaviy hikoyalarni tarjima qilganda adashish oson.
Amakivachcha, ammavachcha, tog‘avachcha, xolavachcha
Ikkinchi darajali aka-uka va opa-singillar qaysi ota-ona orqali qarindosh bo‘lsa, shunga qarab ataladi:
- amakivachcha — amakining farzandlari;
- ammavachcha — ammaning farzandlari;
- tog‘avachcha — tog‘aning farzandlari;
- xolavachcha — xolaning farzandlari.
Farzandlar, nabiralar va jiyanlar
- o‘g‘il va qiz — farzandlar;
- nabira — farzandning farzandi;
- chevara — nabiraning farzandi;
- evara — chevaraning farzandi;
- jiyan — aka-uka yoki opa-singilning farzandi.
Nikoh orqali qarindoshlar
| O‘zbekcha | Kim |
|---|---|
| Qaynota / Qaynona | Turmush o‘rtog‘ining otasi / onasi |
| Kelin | O‘g‘ilning yoki ukaning xotini |
| Kuyov | Qizning yoki singilning eri |
| Qaynog‘a | Turmush o‘rtog‘ining akasi |
| Qaynsingil | Turmush o‘rtog‘ining singlisi |
| Pochcha | Opaning eri |
| Kelinoyi | Akaning xotini |
| Quda | Er va xotinning ota-onalari bir-biriga |
Shajara’da bu so‘zlar o‘zi qo‘yiladi: daraxtdagi har bir kartochkada odam sizga kim bo‘lishi va tomoni — «ota tomondan» yoki «xotin tomondan» — yozilgan.
Bu shajara uchun nega muhim
Kattalar qarindoshlar haqida gapirganda «tog‘am», «xolamning o‘g‘li» deydi — va bu so‘zlardan odam qaysi tomondan ekani darrov tushuniladi. Daraxtni boshqa tilda yozsangiz, bu ma’lumot yo‘qoladi. Shuning uchun Shajara’da tilni almashtirish mumkin: daraxt bitta, nomlar esa o‘zbek, rus yoki ingliz tilida.
